Obyczaje człowieka myślącego

Wprawdzie każdy z przedmiotów wymaga innej wiedzy i umiejętności, ale co najmniej kilka zasad dobrego myślenia warto stosować i - uwaga, nauczyciele! - kształtować na lekcji każdego przedmiotu.

Dowody, czyli skąd to wiemy? Zawsze pytaj, skąd wiemy to, co wiemy. Np. ucząc się na lekcji historii, że faraonowie walczyli o władzę, warto zapytać (np. nauczyciela), skąd o tym wiemy. Dowiesz się wtedy, że niektórzy władcy Egiptu byli tak zawzięci i próżni, że wymazywali wizerunki i imiona swoich poprzedników, których pokonali (a nawet pozbawili życia). Tak postąpił np. Totmes III, następca królowej Hatszepsut, kobiety-faraona, a także jej pasierb, w rewanżu za to, że na ponad 20 lat pozbawiła go tronu.

Pytaj o dowody, sam ich szukaj. Miej świadomość, ile ich masz na potwierdzenie swoich tez i jak są mocne. Jeżeli słyszysz lub czytasz jakąś tezę, nie przyjmuj na wiarę, staraj się dociec, jakie są dowody na jej rzecz.

Punkt widzenia, czyli kto to mówi? Z jakiej perspektywy? Jakie ma argumenty, ale też powody czy interesy, by tak uważać? Jeżeli jakiś opozycyjny polityk twierdzi, że w Polsce nigdy jeszcze nie było tak źle, to warto się zastanowić, dlaczego tak mówi. Może chodzi mu tylko o podważenie zaufania do rządu czy prezydenta?

Uwaga, nauczyciele! Dobrym ćwiczeniem jest tu przegląd prasy. Wybierzcie gorący temat i razem z uczniami sprawdźcie, jak piszą o tym różne gazety. Porównajcie redakcyjne komentarze, a także teksty informacyjne - zwróćcie uwagę na dobór faktów, tytuł tekstów, ich wymowę i ton. 

Wzory i związki, czyli z czym się to wiąże? Próbuj zawsze uczyć, odnosząc nowe informacje do tego, co już uczniowie wiedzą. Jeżeli dowiadujesz się, że na wyspie Flores odkryto szczątki praczłowieka sprzed 18 tys. lat  nazwanego żartobliwie hobbitem, bo mierzył zaledwie około metra, odnieś to do swojej wiedzy o ewolucji człowieka. Możesz np. narysować oś czasu i umieścić hobbita (Homo floresiensis) obok australopiteków (Homo habilis). Zauważ, że tak jak oni posługiwał się narzędziami i opanował ogień. Pomyśl też, dlaczego Homo floresiensis był tak niski. Przypomnij sobie, że także inne gatunki żyjące w izolacji wykształcają wyjątkowe cechy.

Ćwiczenie wyobraźni, czyli co by było, gdyby...? Wyobraź sobie, że historia potoczyła się inaczej. Jak wyglądałaby dziś Polska, gdyby nie było „Solidarności”, „jesieni ludów” w 1989 roku, gdyby wciąż istniała PRL zależna od ZSRR?

Znaczenie, czyli dlaczego to jest ważne? W szkole i w życiu jesteśmy zalewani wiadomościami, ogromną ilością szczegółowych faktów. Staraj się odróżniać rzeczy ważne od mniej istotnych, zastanów się, jak możesz wykorzystać daną informację. Dobrym ćwiczeniem jest robienie notatek z dużych partii materiału, z wyraźnym zaznaczeniem tego, co najważniejsze.

Od nauczycieli wymaga to przełamania „wszystkoizmu” - zasady uczenia o wszystkim, bez akcentowania rzeczy ważnych. Ale współczesna edukacja ma nie tyle wbić uczniom do głowy ileś informacji, co raczej obudzić w nich pasję do zdobywania wiedzy, umiejętność samodzielnego szukania informacji i uczenia się.