Jak uczyć myśleć na róznych przedmiotach? Nawet na lekcjach wf?

Myślenia, podobnie jak czytania ze zrozumieniem, można uczyć na wszystkich przedmiotach, bo na każdej lekcji powinniśmy ćwiczyc się w roli homo cogitans - człowieka myślącego

Język polski

Analizując w liceum poezję Miłosza, można szukać analogii z innymi poetami zarówno współczesnymi, z naszej części Europy, np. Venclovą czy Brodskim,  jak i z wielką poezją romantyczną, zwłaszcza Mickiewiczem. Można odkrywać kolejne znaczenia metafor („Lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach”). Można zachęcać uczniów do własnej oceny, np. pytając o to, co w przesłaniu Miłosza jest uniwersalne, a co traci dziś na znaczeniu. Można też rozwijać wyobraźnię i twórczość, zadając pracę typu „Moja rozmowa z Miłoszem”.

Historia

Ogromne możliwości! Można szukać złożonych związków i procesów, np. interpretując wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. jako ostatnią już próbę obrony ustroju komunistycznego w pojałtańskiej Europie Środkowo-Wschodniej i zastanawiając się, dlaczego ta próba się nie powiodła. Nauka historii zachęca też do eksperymentów myślowych typu „co by było gdyby”, np. jak potoczyłyby się dzieje, gdyby w 1944 r. powiódł się zamach von Stauffenberga na Hitlera.

Biologia, fizyka, chemia

Stwarzają możliwości rozwijania myślenia naukowego z wykorzystaniem metody eksperymentu, już w najmłodszych klasach szkoły podstawowej! Dzieci mogą np. zaobserwować, że lód pływa po wodzie, i zapytać: dlaczego. Przez analogie do innych substancji mogą dojść do wniosku, że jest lżejszy od wody, tj. ma mniejszy ciężar właściwy. Kolejne pytanie badawcze brzmi: dlaczego tak się dzieje, skoro lód to po prostu zamarznięta woda? Dzieci mogą wysuwać różne hipotezy (w tym fałszywe, np. że w środku lodu jest powietrze). Należy doświadczalnie zweryfikować hipotezę, że woda, zamarzając, zwiększa swoją objętość (uczniowie mogą w domu przeprowadzić eksperyment z plastikową butelką pękającą w zamrażarce).

Geografia

Przedmiot często uczony w sposób głównie pamięciowy. A przecież można tu tworzyć modele złożonych procesów, jak kształtowanie się kontynentów, wpływ prądów morskich na klimat, obieg wody w przyrodzie, osadnictwo i migracje ludności, uwarunkowania bogactwa i biedy.

Myślenie analityczne polegać może na szukaniu cech zbieżnych i odmiennych różnych ekosystemów, wyciąganiu wniosków z obserwacji krajobrazu (klify, delty rzek, jeziora polodowcowe), identyfikowaniu przyczyn różnych zjawisk (np. trzęsień ziemi) i ich skutków (np. tsunami).

Matematyka

Matematyka powinna być samym myśleniem, tymczasem bywa uczona w sposób mechaniczny, na zasadzie wkuwania wzorów i prostego ich stosowania. Np. uczy się dzieci, że wzór na pole deltoidu to połowa iloczynu długości jego przekątnych, wzór trzeba wykuć i już. Tymczasem bardziej kształcące byłoby samodzielne – pod opieką nauczyciela, a może w podgrupach – wyprowadzenie tego wzoru z wzorów na pole trójkąta (spróbuj sam, pamiętając, że przekątne przecinają się pod kątem prostym).

Uczniom w gimnazjum można zwrócić uwagę, że specyficznym deltoidem jest też kwadrat, i poprosić, by korzystając z twierdzenia Pitagorasa, dowiedli, że pole kwadratu (liczone jak deltoidu) jest równe kwadratowi boku (spróbuj!).

Dobrym ćwiczeniem będzie też klasyfikowanie wielokątów poprzez pytanie typu: czy każdy równoległobok jest trapezem, czy każdy kwadrat jest rombem, czy każdy deltoid jest równoległobokiem itp.

Myślenie twórcze rozwijają trudniejsze zadania, zwykle oznaczane w podręcznikach jakimś nieprzyjemnym symbolem (np. kaktusem...), np. jak za pomocą sześciu zapałek ułożyć cztery trójkąty równoboczne o boku długości jednej zapałki (to wymaga odkrycia, że należy to zrobić w przestrzeni trójwymiarowej).

Sztuka

W wielu szkołach sztuka to nauka malowania (co oczywiście rozwija wyobraźnię, zmysł estetyczny itp.) albo wkuwanie nazw obrazów, rzeźb, budynków i dat ich powstania. A szkoda, bo nawet najprostsze zadanie typu „przyporządkuj obrazy do odpowiednich epok w malarstwie” wymaga od ucznia zastanowienia się nad typowymi cechami danego kierunku i wyszukania na obrazach „kluczy” do rozpoznania stylów (styl, kolorystyka, tematyka, światłocień, perspektywa, symbolika). Uczymy w ten sposób analizowania, uogólniania, kategoryzowania.

Wiedza o społeczeństwie

Porównywanie demokracji ateńskiej ze współczesną czy autorytaryzmu z totalitaryzmem to zadania kształcące myślenie analityczne. Szukanie i interpretowanie przepisów prawnych też rozwija myślenie analityczne, ale i praktyczne – uczy umiejętności stosowania norm prawnych w życiu.

Myślenie krytyczne można rozwijać, prosząc uczniów, by spróbowali zinterpretować punkt widzenia przedstawicieli różnych opcji ideowych czy politycznych, sformułowali argumenty i kontrargumenty w tej samej kwestii, i wreszcie wyrazili własne zdanie.

Chcąc uczyć myślenia twórczego, wystarczy zachęcić uczniów, by - sami lub w zespołach -  opracowali własne propozycje wybranego problemu z życia szkoły (np. jak ograniczyć przemoc, co robić z wolnym czasem itp.), społeczności lokalnej (niebezpieczne przejście przez ulicę), instytucji (stosunek obywateli do policji) czy nawet całej Polski (np. jak walczyć z korupcją) lub świata (np. jak pomóc ubogim narodom)...

WF

Nie należy zakładać, że tu nie trzeba myśleć, wręcz przeciwnie – lekcje wf. mogą być świetną okazją do ćwiczenia myślenia. wf. może uczyć przewidywania sytuacji i rozwiązywania problemów. Drużyna grająca w piłkę powinna przygotować kilka wariantów gry, tak by mecz wygrać lub nie przegrać, biorąc pod uwagę ekonomiczne wykorzystanie najlepszych graczy, ryzyko kontuzji itp. Uczeń wykonujący test wytrzymałościowy powinien kontrolować tempo biegu w zależności od samopoczucia (tętna), a walczący w zapasach musi dopasować styl walki do tego, jak walczy rywal, i kontrolować swoje emocje. Od nauczyciela zależy tu poniekąd więcej niż na innych przedmiotach - może on uczyć dzieci rozumieć, jak działa ich organizm, analizować różne strategie gry, dyskutować o tym, np. robiąc ćwiczenie „teraz ty jesteś trenerem” (opr. przez Krzysztofa, ucznia III kl. gimnazjum).

Alicja Pacewicz, Piotr Pacewicz